De Geboorte-icoon

Standaard

nativitycard-copy1[1]

Het mysterie in beeld

Nog een paar weken, dan is het zover. Kerst. Het grote feest met de vertrouwde verhalen en beelden. Het Kind in de kribbe. De blondgelokte Maria. Engelen, herders en wijzen. Jozef, verlegen achteraf. Dat alles in een krakkemikkig stalletje. Zó staat het toch in de Bijbel? En hebben kunstenaars het niet steeds zó uitgebeeld?

Stal of grot

Iconenschilders zien dat anders. Voor de stal moeten we ook niet bij de Bijbel zijn. Wel bij Franciscus van Assisi (1182-1226). Hij introduceerde ooit het ‘kerststalletje’ in het westerse christendom. Zijn levensgrote ‘kerststal’ in de velden van Greggio (1223) – met figuranten en levende dieren – werd een blijvende trend voor kunst en kerk.  Met die armelijke stal wilde hij de  eenvoud en armoede van Christus benadrukken.

Kijk – een Geboorte-icoon heeft geen stal. Wél een grot. Dit komt ook beter overeen met de situatie bij Bethlehem. De vele grotten daar worden nog steeds door herders en dieren gebruikt. 

Christelijke waarheid

Maar Geboorte-iconen vertellen méér. Iconen zijn immers, zo de Orthodoxie, preken in beeld. Geschilderd,  naar strikte regels. Artistieke vaardigheid of originaliteit staan niet centraal, wél de heilige, christelijke waarheid. Per slot is de Geboorte-icoon ook één van de twaalf belangrijkste feest-iconen van de gelovigen in het Oosten.

Die grot, dát is een zinnebeeld van onszélf. Van de in de schaduwen van de dood gevangen mensheid. In die grot, in dát dodenrijk – aldus de liturgische teksten ‘dringt Jezus als de zon van de waarheid binnen’. Wie dit symbolische verband doorziet, begrijpt ook waarom de kribbe op  iconen dikwijls een sarcofaag lijkt. Een doodskist. Met grot én kribbe wordt  zo beleden: Christus is geboren, gestorven én opgestaan, om ons van het duister van zonde en dood te verlossen.

Os en ezel

Op de oudste Geboorte-iconen én westerse kerstvoorstellingen komen we steevast de os en ezel tegen. Vreemd. In  het Evangelie zoek je ze tevergeefs. Kennelijk hadden de  dieren voor het vroege christendom een diepe, spirituele betekenis.

Jesaja (1: 3) zegt:  ‘Een rund herkent zijn meester, een ezel kent zijn voederbak, maar … mijn volk leeft in onwetendheid’. Een profetische vermaning, om de weg van het ongeloof te verlaten. Deze tekst heeft de christelijke beeldtaal beïnvloed.  Vooral nadat Augustinus (354-430), invloedrijk kerkvader,  de os als het Jodendom duidde, de ezel als het heidendom. Zodoende predikt de Geboorte-icoon: jij, kijker, jij moet jouw ongeloof loslaten; evenals de joden en de heidenen wordt jij geroepen, om in dit Kind jouw God te erkennen.

Trouwens, links onderaan, in ruige profetenmantel, weer Jesaja. Nu spreekt de profeet de twijfelende Jozef moed in: ‘De maagd zal zwanger worden’ (7:14).

Badscène als belijdenis

Verrassend – onderaan een aandoenlijk tafereeltje. Een vrouw giet water uit een kruik. De andere voelt of de temperatuur goed is. Sinds de 8e eeuw komen we dit op Geboorte-iconen tegen

Iconen zijn schatkamers. Ze herbergen vaak tradities en verhalen uit de jeugd van het christendom. Niet alleen Matteus en Lucas, ook kleurrijke, apocriefe vertellingen hebben ooit gelovigen geïnspireerd. Bijvoorbeeld het apocriefe Proto-Evangelie van Jacobus (2e eeuw). Dat boek verhaalt van een vroedvrouw, die haar vriendin Salome van de maagdelijke geboorte vertelt. Salome gelooft dit niet. Voor straf verstarren haar ledematen – totdat ze het Kind aanbidt en Maria om vergeving vraagt.

De Geboorte-icoon met badscène, os en ezel, grot – onderstreept door de goddelijke straal die van boven naar het Kind wijst – vertelt niet alleen het bijbelse Geboorteverhaal. Ze roept ons beeldend op in te stemmen met het diepe christelijke oermysterie: de menswording van Jezus Christus – Gods eniggeboren Zoon, ontvangen van de Heilige Geest, geboren uit de maagd Maria – onze Heer.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s